Câu tục ngữ "Của cho không bằng cách cho" nghĩa là giá trị của việc cho nằm ở thái độ và cách thức nhiều hơn ở món quà: cho một thứ nhỏ với lòng tôn trọng làm người nhận ấm lòng hơn cho một thứ lớn mà kèm khinh khi, kể ơn. Người nhận có thể quên món quà, nhưng thường nhớ rất lâu cảm giác lúc nhận.
Câu này gói gọn một quan niệm rất Việt về cho và nhận, gắn với thể diện, ơn nghĩa và nếp biếu xén trong làng. Bài giải nghĩa câu tục ngữ, đặt nó cạnh những câu cùng ý và trái ý, kể vài nếp cho khéo của người xưa, rồi bàn chuyện cho thế nào trong đời sống hôm nay, từ chuyện nhà tới chuyện hàng xóm, đồng nghiệp.
Nghĩa của câu "của cho không bằng cách cho"
Câu tục ngữ đặt hai thứ lên bàn cân: của cho, tức món quà, số tiền, vật dụng; và cách cho, tức lời nói, cử chỉ, thời điểm, thái độ. Kết luận của người xưa là cách cho nặng hơn. Không phải vì món quà không quan trọng, mà vì cùng một món quà, cách cho có thể biến nó thành ân tình hoặc thành nỗi nhục.
Người Việt xưa sống trong làng, ai cũng biết mặt nhau, thể diện là thứ rất quý. Nhận đồ của người khác đã là một việc khó mở lời. Nếu người cho thêm vào đó vẻ ban ơn, lời kể lể, hay cho trước đám đông, người nhận sẽ thấy mình bị hạ thấp. Món quà lúc ấy thành gánh nặng chứ không còn là sự giúp đỡ.
Ngược lại, một nắm gạo đưa kín đáo, một lời "nhà có dư, chị cầm giúp cho khỏi phí" có thể làm người nhận vừa đỡ khó vừa giữ được lòng tự trọng. Câu tục ngữ không dạy kỹ thuật, nó dạy người cho đặt mình vào chỗ người nhận trước khi đưa tay ra. Điều này đúng cả với người thân trong nhà: một khoản tiền giúp em út làm ăn mà kèm lời trách móc thì nhiều khi làm sứt mẻ tình anh em hơn là giúp được việc.
Những câu cùng ý và trái ý về chuyện cho và nhận
Quan niệm cho và nhận của người Việt được ghi lại trong nhiều câu nói. Đặt cạnh nhau giúp hiểu câu "của cho không bằng cách cho" đứng ở đâu.
| Câu | Nghĩa | Liên hệ |
|---|---|---|
| Một miếng khi đói bằng một gói khi no | Giúp đúng lúc người ta cần quý hơn nhiều lần giúp lúc người ta đã đủ | Cùng ý: cách cho gồm cả chọn đúng thời điểm |
| Thi ân bất cầu báo | Làm ơn thì không mong được trả | Cùng ý: cho mà không kể ơn, không đòi đáp lại |
| Của biếu là của lo, của cho là của nợ | Nhận của người khác là mang nợ ân tình, phải lo đáp lại | Góc người nhận: vì sao nhận quà lại thấy nặng lòng |
| Có qua có lại mới toại lòng nhau | Quan hệ bền khi hai bên cùng đáp lễ | Nói về quà biếu giữa người ngang nhau, khác với giúp người khó khăn |
| Làm ơn mắc oán | Giúp người mà lại bị oán | Trái ý: thường xảy ra khi cách cho làm người nhận thấy bị coi thường |
Đọc chung các câu này, có thể thấy người xưa hiểu rất rõ rằng cho và nhận là một quan hệ hai chiều, chứa cả ân tình lẫn áp lực. Cách cho khéo là cách làm nhẹ phần áp lực ấy cho người nhận.
Sự tích dưa hấu và câu "của biếu là của lo, của cho là của nợ"
Câu "của biếu là của lo, của cho là của nợ" gắn với sự tích dưa hấu, một truyện cổ quen thuộc của người Việt. Theo bản kể phổ biến, Mai An Tiêm là con nuôi của vua Hùng, được vua thương, ban nhiều của cải. Trong một bữa tiệc, khi người khác khen của vua ban, An Tiêm lại nói rằng của biếu là của lo, của cho là của nợ, ý rằng cái gì người khác cho thì mình mắc nợ, chỉ cái tự mình làm ra mới thật là của mình.
Vua cho rằng An Tiêm vô ơn, đày cả nhà ra đảo hoang. Trên đảo, An Tiêm nhặt được hạt của một loại quả lạ do chim thả xuống, đem trồng, được thứ quả ruột đỏ, vị ngọt, chính là dưa hấu. Cả nhà sống bằng sức lao động của mình, về sau đem dưa đổi lấy lương thực với thuyền buôn. Vua biết chuyện, hối lỗi, đón An Tiêm về.
Câu nói của An Tiêm cho thấy một mặt khác của chuyện cho và nhận: người nhận có lòng tự trọng, muốn tự lập. Hiểu điều này, người cho sẽ khéo hơn. Thay vì chỉ trao của, có khi giúp người ta một hạt giống, một công cụ, một cơ hội làm việc lại hợp với lòng tự trọng ấy hơn. Đây cũng là ý mà nhiều người làm thiện nguyện hôm nay gọi là giúp cần câu thay vì cho con cá.
Những nếp cho khéo của người xưa
Biếu bằng lời khiêm nhường. Người xưa hay nói "gọi là chút quà quê", "nhà có ít, biếu bác dùng thử" thay vì kể giá trị món quà. Lời nói hạ thấp món quà là cách nâng người nhận lên.
Cho kín đáo. Nhiều bà, nhiều mẹ ở quê có thói quen gửi gạo, gửi tiền qua một người trung gian, hoặc để lại ở bếp nhà người khó khăn mà không nói. Người nhận đỡ ngại, người cho không cần ai biết.
Mời thay vì cho. Thấy hàng xóm khó khăn, nhiều nhà không mang cơm sang mà mời sang ăn cùng, coi như bữa cơm thân mật. Người được mời là khách chứ không phải người được bố thí.
Nhờ việc rồi trả công. Có nhà thuê người khó khăn làm việc vặt, trả công hậu hơn mức thường. Người nhận thấy mình được trả cho sức lao động chứ không phải nhận ơn.
Cho đúng lúc. Đúng tinh thần "một miếng khi đói bằng một gói khi no", người xưa chú ý tháng giáp hạt, lúc nhà có tang, có người ốm để giúp, vì đó là lúc món quà nhỏ nhất cũng có ý nghĩa lớn nhất.
Những cách cho dễ làm người nhận tổn thương
Nhiều người có lòng tốt thật nhưng cách cho lại làm người nhận khó xử. Những điều nên tránh, rút từ kinh nghiệm đời thường:
- Kể lể món quà đắt thế nào, mình đã vất vả ra sao để có nó.
- Cho trước đông người rồi nói to hoàn cảnh của người nhận.
- Cho kèm lời khuyên răn, dạy dỗ như thể người nhận khó khăn vì lỗi của họ.
- Cho đồ cũ hỏng, đồ thừa không dùng được và gọi đó là giúp đỡ.
- Nhắc lại món quà nhiều năm sau, nhất là khi có mâu thuẫn.
- Chụp ảnh người nhận đăng lên mạng mà không hỏi ý họ.
- Ép người nhận phải nhận khi họ đã từ chối rõ ràng.
Mỗi điều trên đều biến món quà thành một món nợ khó chịu. Tránh được chúng là đã làm đúng một nửa câu tục ngữ.
Điều đáng nói là phần lớn những cách cho vụng này không xuất phát từ ác ý. Người cho thường muốn được ghi nhận, muốn người khác thấy mình tốt, hoặc đơn giản là không nghĩ tới cảm giác của người nhận. Một cách tự kiểm tra đơn giản trước khi cho: nếu đổi vị trí, mình là người đang ngửa tay nhận, mình có muốn được đưa theo cách này không. Câu hỏi ấy, hỏi thật lòng, thường đủ để sửa hầu hết những cái vụng kể trên.
Nhận cũng cần khéo: góc nhìn của người được cho
Câu tục ngữ thường được nói với người cho, nhưng người nhận cũng có phần của mình. Theo nếp xưa, nhận quà thì cảm ơn chân thành, không chê, không so bì món quà với người khác. Khi có điều kiện, người ta tìm cách đáp lại, không nhất thiết bằng của mà có khi bằng công sức, một lần giúp việc, một lời hỏi thăm.
Người nhận cũng có quyền từ chối khéo khi thấy món quà vượt quá mức thân tình, hoặc khi không muốn mang nợ ân tình với một người cụ thể. Một câu "nhà em tạm đủ, chị để dành giúp nhà khác khó hơn" giữ được thể diện cả hai bên.
Trong làng xưa, chuyện có qua có lại giữ cho quan hệ cân bằng. Với người khó khăn thật sự, không ai đòi họ đáp lại. Nhưng chính người nhận nhiều khi lại muốn đáp, như một cách giữ lòng tự trọng: mang biếu lại một mớ rau, một rổ trứng. Người cho khéo sẽ nhận lại những món ấy với sự trân trọng, vì đó là cách người nhận nói rằng họ cũng có thể cho.
Cách cho trong đời sống hôm nay
Chuyển khoản kèm một lời nhắn tử tế. Giúp đồng nghiệp có người nhà nằm viện bằng chuyển khoản là tiện, nhưng một dòng hỏi thăm sức khoẻ thay vì chỉ một con số làm khác hẳn cảm giác của người nhận.
Phong bì đám hiếu, quà thăm người ốm. Đưa tận tay, kín đáo, kèm lời chia buồn hoặc chúc mau khoẻ. Không bình luận về số tiền của người khác, không hỏi người nhà đã nhận được bao nhiêu.
Giúp người làm thuê, người giúp việc. Thưởng Tết, cho thêm khi nhà họ có việc, nên đưa riêng, nói lời cảm ơn công sức của họ, không biến thành dịp nhắc ơn.
Cho trên mạng xã hội. Nếu cần công khai để minh bạch một khoản quyên góp chung, công khai số liệu, không công khai mặt và hoàn cảnh chi tiết của người nhận khi chưa có sự đồng ý.
Cho trẻ con. Dạy trẻ khi cho bạn món gì thì đưa bằng hai tay, nói "tặng bạn", không nói "cho mày này". Cách cho học từ nhỏ sẽ theo trẻ tới lớn.
Cho người bán hàng rong, người xin giúp ngoài đường. Mua một món hàng thay vì đưa tiền không, nói một câu cảm ơn, không mặc cả từng đồng với người bán vé số hay cụ già bán rau là những cách cho giữ được phẩm giá người bán. Với người xin tiền mà bạn còn băn khoăn, cho một bữa ăn hoặc một chai nước cũng là một lựa chọn tế nhị.
Câu hỏi thường gặp
Câu "của cho không bằng cách cho" có nghĩa là món quà không quan trọng không?
Không hẳn. Món quà vẫn cần hữu ích với người nhận. Câu tục ngữ chỉ nhấn rằng cùng một món quà, cách cho quyết định người nhận thấy được trân trọng hay bị hạ thấp. Quà nhỏ cho khéo thường được nhớ lâu hơn quà lớn cho vụng.
"Một miếng khi đói bằng một gói khi no" nghĩa là gì?
Câu này nói rằng giúp đúng lúc người ta khó khăn có giá trị hơn nhiều so với giúp khi người ta đã đầy đủ. Một miếng ăn lúc đói quý bằng cả một gói lúc no. Đây là lời nhắc về thời điểm khi giúp người.
Vì sao Mai An Tiêm nói "của biếu là của lo, của cho là của nợ"?
Theo sự tích dưa hấu, Mai An Tiêm muốn nói rằng của cải người khác cho thì mình mắc nợ ân tình, chỉ cái tự làm ra mới là của mình. Câu nói bị hiểu là vô ơn nên ông bị đày ra đảo, nhưng sau đó chứng minh được giá trị của sức lao động.
Cho tiền hay cho quà thì khéo hơn?
Tuỳ hoàn cảnh và quan hệ. Với người khó khăn cần chi tiêu gấp, tiền thường hữu ích hơn; với người thân, hàng xóm, một món quà chọn kỹ thể hiện sự quan tâm. Điều quan trọng là hỏi hoặc tìm hiểu xem người nhận thật sự cần gì.
Làm sao từ chối quà mà không làm người cho phật lòng?
Cảm ơn trước, nói rõ lý do một cách nhẹ nhàng, ví dụ nhà đã đủ hoặc món quà quá lớn so với việc mình làm. Có thể gợi ý người cho dành món quà cho người khó khăn hơn. Giữ giọng ấm và không làm người cho thấy bị từ chối tấm lòng.
Có nên đăng ảnh khi đi giúp người khó khăn lên mạng không?
Nếu cần minh bạch, có thể đăng thông tin về hoạt động và số liệu thu chi. Không nên đăng rõ mặt, nhà cửa, hoàn cảnh chi tiết của người nhận khi chưa hỏi ý họ. Với trẻ em và người bệnh, càng cần thận trọng hơn.