Đi công quả là đem sức mình đến giúp những việc thường ngày của một ngôi chùa: quét sân, lau dọn chánh điện khi được cho phép, phụ bếp nấu cơm chay, rửa bát, xếp dép, trông xe, đón khách vào những ngày rằm, mùng một và dịp lễ lớn. Người đi công quả không cần biết nhiều về giáo lý, không cần đóng tiền, chỉ cần đến đúng giờ, làm theo sự phân công và giữ được nếp của nơi mình đến.
Bài này viết cho người lần đầu muốn đi: nên hỏi ai, mặc gì, làm việc gì là phù hợp, và những điều nhỏ khiến người trong chùa thấy dễ chịu hay khó xử. Phần ý nghĩa của công quả theo giáo lý nhà Phật, nếu bạn muốn hiểu sâu, nên hỏi trực tiếp chư tăng, chư ni ở ngôi chùa mình gắn bó; ở đây chỉ bàn phần thực hành đời thường.
Công quả là gì trong cách hiểu của người đi chùa hôm nay
Trong lời ăn tiếng nói của người đi chùa ở Việt Nam, "làm công quả" thường được hiểu đơn giản là làm việc không công cho chùa. Có người đến mỗi sáng chủ nhật quét lá, có người chỉ góp tay vào ba ngày lễ lớn trong năm, có người theo một nhóm bạn đến phụ bếp cho một khoá tu dành cho thanh thiếu niên. Điểm chung là họ cho bằng thời gian và sức lực, không phải bằng tiền.
Nhiều người chọn công quả vì thấy hợp với mình hơn việc đặt tiền vào hòm công đức. Họ muốn một việc cụ thể, nhìn thấy được kết quả: một khoảnh sân sạch, một nồi canh chín, một dãy dép xếp ngay ngắn. Cũng có người tìm đến chùa vào lúc tâm trạng rối, và thấy việc tay chân đều đặn giúp mình bình tĩnh lại. Những lý do đó đều chính đáng, và không ai trong chùa đòi hỏi bạn phải có lý do "đúng" mới được làm.
Cần phân biệt công quả với việc ở hẳn trong chùa để tu học. Người công quả vẫn sống đời thường, đến rồi về. Các chùa cũng khác nhau: chùa làng chỉ vài người trông coi, cần người phụ việc vặt; chùa lớn ở đô thị có ban phụ trách công quả, có lịch, có đồng phục riêng. Biết ngôi chùa mình định đến thuộc kiểu nào sẽ giúp bạn hình dung việc mình sẽ làm.
Một điểm nữa: công quả không có nghĩa là bạn được tự ý sắp xếp lại mọi thứ theo ý mình. Chùa có nếp riêng, có người chịu trách nhiệm, và người mới đến càng làm theo nếp càng được tin cậy giao thêm việc.
Những việc công quả thường gặp
Tuỳ quy mô chùa và mùa trong năm, việc dành cho người công quả thường rơi vào mấy nhóm dưới đây. Bạn không cần làm hết; chọn việc hợp sức và hợp giờ của mình.
- Quét dọn sân vườn, lối đi: việc phổ biến nhất, thường làm vào sáng sớm hoặc chiều muộn, nhất là mùa lá rụng.
- Phụ bếp chay: nhặt rau, gọt củ, rửa bát, lau bàn ăn. Người có tay nghề nấu nướng có thể được giao đứng bếp, nhưng thường phải theo cách nấu của chùa, không tự đổi món.
- Trông xe, xếp dép, hướng dẫn chỗ ngồi: rất cần vào rằm, mùng một, lễ Phật đản, Vu Lan và những ngày đầu năm khi khách đến đông.
- Lau dọn chánh điện, thay nước, thay hoa: thường do người quen việc làm và phải được người phụ trách cho phép; người mới không nên tự ý.
- Phụ khoá tu, lớp học cuối tuần: phát tài liệu, giữ trật tự, chăm bữa ăn, đưa đón các em nhỏ theo phân công của ban tổ chức.
- Việc nặng theo đợt: khiêng bàn ghế, dọn kho, chuyển đồ khi chùa trùng tu hay chuẩn bị lễ lớn; phù hợp với nhóm thanh niên khoẻ.
- Việc dùng chuyên môn: sửa điện nước nhỏ, chụp ảnh tư liệu khi được nhờ, giúp sổ sách cho ban tổ chức một đợt phát quà; chỉ làm khi chùa thật sự cần và chủ động nhờ.
Nếu bạn có hạn chế sức khoẻ, cứ nói trước. Ngồi nhặt rau suốt buổi sáng cũng là công quả, không ai coi việc nhẹ là kém hơn việc nặng. Người phụ trách thường mừng vì biết rõ để phân việc, hơn là thấy một người cố sức rồi bỏ dở giữa chừng.
Lần đầu đi công quả: các bước nên làm
Người mới thường ngại hỏi nên cứ đến rồi đứng lóng ngóng. Một trình tự đơn giản giúp bạn bớt ngại và chùa cũng dễ sắp xếp hơn.
- Chọn một ngôi chùa gần nhà hoặc nơi bạn có thể đến đều đặn. Công quả đều đặn một buổi mỗi tuần thường giúp ích hơn đến một lần thật đông rồi thôi.
- Đến vào một ngày thường, không phải ngày lễ, để hỏi. Ngày lễ ai cũng bận, khó có người ngồi nói chuyện với bạn.
- Hỏi người trông coi hoặc người ở văn phòng chùa xem chùa có cần người công quả không, ai phụ trách, giờ giấc thế nào. Nhiều chùa lớn có danh sách đăng ký, có nhóm nhắn tin chung.
- Nói rõ bạn có thể đến lúc nào, làm được việc gì, không làm được việc gì. Ví dụ giả định: chỉ rảnh sáng thứ bảy, đứng lâu bị đau lưng nhưng ngồi nhặt rau được cả buổi.
- Buổi đầu tiên đến sớm hơn giờ hẹn một chút, chào người phụ trách, nghe giao việc và hỏi lại chỗ cất dụng cụ, chỗ để đồ cá nhân.
- Làm xong việc được giao thì báo lại, hỏi có cần giúp thêm không, rồi cất dụng cụ đúng chỗ trước khi về.
- Nếu không đến được như đã hẹn, nhắn báo trước. Một người hẹn mà không đến làm cả buổi sắp xếp bị xáo trộn.
Sau vài buổi, khi đã quen người quen việc, bạn sẽ biết chùa cần gì nhất vào lúc nào. Lúc ấy hãy tự đề xuất, nhưng vẫn hỏi trước khi làm.
Ăn mặc và cư xử trong chùa
Trang phục kín đáo, dễ làm việc. Áo có tay, quần dài hoặc váy dài, màu nhã. Nhiều người chuẩn bị riêng một bộ đồ lam hoặc đồ nâu, nhưng quần áo thường gọn gàng là đủ. Tránh áo hai dây, quần ngắn, đồ bó sát. Mang giày dép dễ tháo vì nhiều khu vực phải để dép bên ngoài.
Nói nhỏ, đi nhẹ. Chùa là nơi có người đang lễ, đang tụng kinh, đang ngồi yên. Khi làm việc tập thể dễ quen miệng nói cười to; nên giữ giọng vừa đủ nghe, nhất là gần chánh điện và khu chư tăng ở.
Không tự ý vào khu vực riêng. Tăng phòng, ni phòng, khu tịnh thất thường không dành cho khách. Muốn vào lấy đồ hay dọn dẹp ở đó phải có người dẫn và được cho phép.
Giữ nếp ăn uống của chùa. Không mang đồ mặn, rượu bia, thuốc lá vào chùa. Bữa cơm chung thường có giờ giấc, có khi có nghi thức ngắn trước bữa; người mới cứ quan sát và làm theo mọi người.
Chụp ảnh có chừng mực. Hỏi trước khi chụp người khác, nhất là chư tăng, chư ni và người đang lễ. Không chụp cảnh mình làm việc để đăng mạng như một màn trình diễn; nhiều chùa không muốn hình ảnh khu bếp, khu ở bị đưa lên mạng.
Tôn trọng người đến lễ theo cách khác mình. Mỗi người đi chùa một kiểu: có người thắp nhiều hương, có người chỉ chắp tay. Người công quả không nhắc nhở hay bình phẩm khách, việc đó để người phụ trách lo.
Những lỗi người mới hay mắc và cách tránh
Phần lớn sự khó chịu giữa người công quả và nhà chùa đến từ những chuyện rất nhỏ. Bảng dưới gom các tình huống hay gặp.
| Tình huống | Vì sao gây khó xử | Nên làm thế nào |
|---|---|---|
| Tự ý sắp lại đồ thờ, đồ cúng cho "đẹp hơn" | Mỗi chùa có cách bày riêng, có thứ có lý do mà khách không biết | Hỏi người phụ trách; chỉ lau dọn chỗ được chỉ định |
| Mang thức ăn tự nấu đến góp mà không báo trước | Bếp đã lên thực đơn, đồ mang đến dễ dư thừa, có khi không hợp chay | Hỏi trước bếp cần gì; góp nguyên liệu theo danh sách |
| Đến đông cả nhóm vào đúng ngày lễ mà chưa hẹn | Ngày lễ đã có người phân việc, nhóm lạ thêm vào làm rối | Liên hệ trước vài ngày, nhận một phần việc rõ ràng |
| Hỏi chuyện riêng, xin xem vận hạn với chư tăng | Người tu có việc tu, không phải nơi xem quẻ | Giữ câu chuyện trong phạm vi công việc, lễ phép |
| Bỏ về giữa chừng không báo | Người phụ trách không biết còn ai làm việc gì | Báo trước giờ phải về ngay từ đầu buổi |
| Kể khắp nơi mình đã làm bao nhiêu buổi công quả | Dễ khiến người khác thấy việc thiện thành chuyện khoe | Làm lặng lẽ; nếu kể thì để rủ thêm người, không để kể công |
Không ai đòi người mới phải hoàn hảo. Hỏi nhiều ở buổi đầu không bị coi là phiền, tự ý làm theo ý mình mới dễ gây phiền.
Công quả cùng gia đình và trẻ nhỏ
Nhiều phụ huynh muốn dẫn con theo đi công quả để con biết làm việc chung và biết quý công sức người khác. Đó là một cách dạy tốt nếu giữ được sự vừa sức. Trẻ nhỏ có thể xếp dép, nhặt lá, lau bàn ghế, phụ bày bát đũa. Trẻ lớn hơn có thể phụ bếp những việc không dính dao, lửa, nước sôi, hoặc phụ phát nước cho khách ngày lễ.
Trước khi dẫn con theo, nên hỏi chùa có tiện không. Có chùa rất vui khi có trẻ, có chùa đang có khoá tu nghiêm cần sự yên tĩnh. Dặn con trước ở nhà: nói nhỏ, không chạy nhảy trong chánh điện, không trèo lên bệ, không nghịch đồ thờ, đói thì nói với bố mẹ chứ không tự lấy đồ cúng.
Đừng biến buổi công quả thành buổi chụp ảnh cho con để khoe. Trẻ nhận ra rất nhanh khi việc tốt chỉ là cái cớ để có ảnh. Cứ để con làm thật, mệt thật một chút, rồi trên đường về hỏi con thấy việc nào khó nhất, ai trong chùa làm việc ấy hằng ngày. Câu chuyện đó đáng giá hơn nhiều tấm ảnh.
Với người lớn tuổi trong nhà, công quả cũng là cách để ông bà có việc, có bạn, có lý do ra khỏi nhà mỗi tuần. Chỉ cần lưu ý chọn việc nhẹ, tránh trèo cao, tránh khiêng vác, và có người đưa đón nếu đường xa.
Làm bao lâu thì vừa và khi nào nên dừng
Không có quy định nào về việc phải công quả bao nhiêu buổi mới "đủ". Có người đến mỗi sáng trong nhiều năm, có người chỉ đến vài lần trong đời vào lúc thấy cần. Điều quan trọng là việc ấy không làm bạn bỏ bê gia đình, công việc hay sức khoẻ của chính mình.
Dấu hiệu nên giảm bớt khá dễ nhận ra: bạn thấy mệt mỗi khi nghĩ đến buổi công quả, người nhà phàn nàn vì bạn vắng mặt quá nhiều, hoặc bạn bắt đầu so bì với những người công quả khác. Lúc đó nghỉ một thời gian không có gì sai. Báo với người phụ trách để họ sắp xếp người khác, rồi quay lại khi thấy sẵn lòng.
Cũng nên cẩn thận khi có người lạ nhân danh chùa nhờ bạn làm những việc ngoài phạm vi công quả, như đứng ra quyên góp ngoài đường, thu tiền giúp, hay giữ hộ tài sản. Việc liên quan đến tiền bạc nên hỏi lại chính người phụ trách của chùa, gặp trực tiếp, trước khi nhận lời.
Nếu bạn quen với một ngôi chùa và muốn gắn bó lâu hơn, có thể hỏi về các lớp học Phật pháp cuối tuần hoặc khoá tu ngắn ngày mà chùa tổ chức. Phần giáo lý ở đó do chư tăng, chư ni giảng; người công quả đến học như mọi người khác, theo nhu cầu của mình, không bắt buộc.
Câu hỏi thường gặp
Đi công quả có phải là Phật tử mới được làm không?
Không. Phần lớn các chùa đón nhận mọi người muốn đến giúp việc, dù bạn theo tôn giáo nào hay không theo tôn giáo nào. Điều chùa cần là bạn tôn trọng nếp sinh hoạt ở đó, làm theo phân công và giữ ý khi ở trong khuôn viên.
Đi công quả có cần đóng tiền hay mang lễ vật không?
Không cần. Công quả là cho bằng sức và thời gian. Nếu bạn muốn góp thêm, nên hỏi bếp hoặc người phụ trách xem chùa đang thiếu thứ gì, thay vì tự mua đồ mang đến. Không ai được đòi tiền bạn như một điều kiện để được công quả.
Phụ nữ đang trong kỳ kinh nguyệt có đi công quả được không?
Quan niệm về chuyện này khác nhau giữa các vùng và các chùa. Nhiều nơi không đặt ra hạn chế nào với việc quét dọn hay phụ bếp. Nếu bạn băn khoăn, cứ hỏi nhẹ nhàng người phụ trách ở chính ngôi chùa đó và làm theo nếp nơi ấy.
Nên đi công quả vào ngày rằm hay ngày thường?
Ngày rằm, mùng một và dịp lễ lớn là lúc chùa cần nhiều người nhất cho việc trông xe, xếp dép, phụ bếp. Tuy vậy người mới nên bắt đầu vào ngày thường để làm quen, khi ấy người phụ trách có thời gian chỉ việc và bạn cũng ít bỡ ngỡ.
Có nên dẫn trẻ nhỏ theo đi công quả không?
Có thể, nếu chùa tiện đón trẻ và việc được giao vừa sức các em như xếp dép, nhặt lá, lau bàn. Cần dặn con trước về việc giữ yên lặng, không nghịch đồ thờ, và người lớn phải trông con suốt buổi, không giao con cho người trong chùa.
Làm công quả rồi có cần kể với người khác không?
Không cần. Kể để rủ bạn bè cùng đi là điều tốt, nhưng kể để được khen dễ biến việc thiện thành chuyện khoe. Nhiều người đi công quả nhiều năm mà người quen không hề biết; họ coi đó là việc riêng, làm cho lòng mình nhẹ nhõm.